۲۲ بهمن ۱۴۰۴
پیشزمینه
تا تاریخ ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ (۱۱ فوریه ۲۰۲۶)، بنا بر گزارشها، بیش از ۵۰ هزار نفر در ارتباط با اعتراضات اخیر در ایران بازداشت شدهاند[1]. بر اساس پژوهشهای جهانی درباره نسبت کودکانی که تحت تأثیر زندانی شدن والدین قرار میگیرند، در ایران به طور متوسط به ازای هر فرد بازداشتشده حدود ۱٫۷۲ کودک وجود دارد که یکی از والدینشان در زندان است[2]. بر این اساس، «مؤسسه بینالمللی کودکان زندانیان» (کویپی) برآورد میکند که در پی بازداشتهای گسترده در ماههای دی و بهمن ۱۴۰۴ (ژانویه و فوریه ۲۰۲۶)، نزدیک به ۹۰ هزار کودک ممکن است یکی از والدین یا هر دو والد خود را در نتیجه بازداشت از دست داده باشند.
با این حال، هیچ داده رسمی یا غیررسمی در دسترس عموم درباره موارد زیر منتشر نشده است:
- تعداد کودکانی که تحت تأثیر قرار گرفتهاند؛
- ویژگیهای جمعیتشناختی این کودکان؛
- وضعیت آنان در زمان بازداشت والدین؛
- دسترسی آنان به مراقبان در دوران بازجویی و بازداشت موقت والدین؛
- و اقداماتی که برای حمایت از حقوق آنان انجام شده است.
این گزارش بر اطلاعات منتشرشده توسط سازمانهای حقوق بشری، بهویژه خبرگزاری هرانا، کردپا و ههنگاو در ۴۵ روز گذشته، متکی است. همچنین مؤسسه کویپی با اعضای خانوادههای آسیبدیده و افرادی که با خانوادههای والدین بازداشتشده در ارتباط هستند گفتوگوهایی انجام داده است.
این گزارش نشان میدهد که چگونه در جریان بازداشت و نگهداری والدین در بازداشت، حقوق کودکان توسط مقامات دولتی نقض شده و در پایان نیز توصیههایی بر اساس استانداردهای بینالمللی و رویههای کمیته حقوق کودک سازمان ملل ارائه شده است.
موارد نقض حقوق کودک مرتبط با زندانی شدن والدین در جریان اعتراضات دی ۱۴۰۴
خشونت کلامی و روانی
(نقض ماده ۱۹ پیماننامه حقوق کودک – حق حمایت در برابر همه اشکال خشونت)
در بسیاری از موارد، بازداشتها با رفتارهای خشونتآمیز و استفاده از زور بیش از حد انجام شده است.
در یکی از موارد مستند، مأموران امنیتی در جریان یورش شبانه «در خانه را از جا کندند». (مصاحبه،۱۷ بهمن ۱۴۰۴) حدود ۲۰ نیروی مسلح وارد خانهای در کرج (استان البرز) شدند؛ در حالی که دو کودک ۲ و ۹ ساله همراه پدرشان در حال تماشای کارتون بودند. مأموران با فریاد و طرح اتهام، خواستار تحویل سلاح شدند، پدر را مورد ضربوشتم قرار دادند و در مقابل چشمان کودکان، او را بازداشت کردند.
در نمونهای دیگر، ده مأمور مسلح در یکی از شهرهای غربی کشور، پدر خانواده و برادر نوجوان را با خشونت در برابر دختر ۱۳ ساله بازداشت کردند. به گفته منبع گزارش، مأموران تمام خانه از جمله آشپزخانه و اتاقهای کودکان را بههم ریختند. (مصاحبه، ۱۷ تا ۲۱ بهمن ۱۴۰۴)
خبرگزاری هرانا نیز گزارش داده است[3] که در جریان بازداشت محسن دارجی و سعیده فروغیفر، والدین یک کودک شش ساله در یاسوج، از خشونت استفاده شده است.
چنین اقداماتی مصداق خشونت روانی و عاطفی علیه کودکان و نقض ماده ۱۹ پیماننامه حقوق کودک محسوب میشود.
بیاطلاعی کودکان از وضعیت والدین بازداشتشده
(نقض ماده ۹ پیماننامه حقوق کودک – حق حفظ ارتباط با والدین)
در بیشتر موارد مستند، کودکانی که والدینشان از دی ماه ۱۴۰۴ بازداشت شدهاند، از محل نگهداری یا وضعیت حقوقی والدین خود بیاطلاع نگه داشته شدهاند.
برای نمونه، از تاریخ ۴ بهمن ۱۴۰۴ که واحد و زاهد خالدیان در محل کار خود بازداشت شدند، فرزندان آنان — با سنین ۶، ۷ و ۱۲ سال — هیچ ملاقات یا تماسی با والدین خود نداشتهاند[4].
همچنین از تاریخ ۶ بهمن ۱۴۰۴ که بهزاد صحتی و لعیا جابیک در خانه و در برابر فرزند هفت سالهشان بازداشت شدند[5]، خانواده هیچ اطلاع رسمی درباره وضعیت بازداشت آنان دریافت نکرده است. فرزند این خانواده نگرانی شدید خود را به ویژه درباره بیماری اماس مادر و عدم دسترسی او به خدمات درمانی ابراز کرده است.
در موردی دیگر، پس از بازداشت خودسرانه[6] خبات امیری در حدود ۴ بهمن ۱۴۰۴، دختر ۱۳ ساله او از محل نگهداری و وضعیت حقوقی پدرش بیاطلاع مانده است.
چنین اقداماتی نقض ماده ۹ پیماننامه حقوق کودک است که بر حق کودک برای حفظ ارتباط با والدین و دریافت اطلاعات درباره وضعیت آنان تاکید میکند.
بازداشت همزمان هر دو مراقب کودک
(نقض مواد ۳، ۹ و ۲۰ پیماننامه حقوق کودک)
در چندین مورد مستند، مقامات بدون ارزیابی «مصلحت عالیه کودک»، هر دو مراقب اصلی کودک را بازداشت کردهاند.
در یک مورد که مربوط به دو کودک ۲ و ۹ ساله است، ماموران ابتدا قصد داشتند هر دو والد را همزمان بازداشت کنند. به گفته فرد مصاحبهشونده، کودکان بهشدت گریه میکردند. مأموران در آن لحظه از بازداشت مادر صرف نظر کردند، اما چند روز بعد، زمانی که مادر، فرزند بزرگتر را به مدرسه برده بود، او را بازداشت کردند. از آن زمان، کودک از رفتن به مدرسه خودداری کرده است.
در موردی دیگر، بهزاد صحتی و لعیا جابیک، استادان دانشگاه، هر دو بازداشت شدند و فرزند هفت ساله آنان بدون مراقبت والدین باقی ماند.
چنین اقداماتی با ماده ۳ (مصلحت عالیه کودک)، ماده ۹ (عدم جداسازی کودک از والدین) و ماده ۲۰ (حمایت ویژه از کودکانی که از محیط خانوادگی محروم شدهاند) مغایرت دارد.
فقدان دسترسی به خدمات درمانی و حمایت روانی
(نقض مواد ۱۹ و ۳۹ پیماننامه حقوق کودک)
کودکانی که والدینشان زندانی شدهاند به خدمات حمایتی روانی یا اجتماعی مبتنی بر نظام دولتی دسترسی ندارند. خدماتی که طبق گزارشات موجود توسط سازمان بهزیستی و انجمن حمایت از زندانیان ارائه میشود، محدود، تبعیضآمیز، فاقد شفافیت است و مبتنی بر شواهد علمی نیست.
همچنین متخصصان حوزه روانشناسی و مددکاری اجتماعی آموزشهای لازم درباره رویکردهای مبتنی بر حقوق کودک و ملاحظات مربوط به آثار زندانی شدن والدین بر کودکان را دریافت نکردهاند.
پس از حمله اسرائیل به ایران در پاییز ۱۴۰۴ و افزایش فشارهای امنیتی، بسیاری از خانوادهها فضای عمومی کشور را بهشدت امنیتی توصیف میکنند. در چنین شرایطی، خانوادهها از مراجعه به خدمات روانشناختی خودداری میکنند.
برای مثال، یک دختر نوجوان که پدرش بازداشت شده، دچار آشفتگی شدید عاطفی شده است، اما خانواده او از ترس پیامدهای احتمالی، حاضر به مراجعه به خدمات سلامت روان نیستند.
این وضعیت نقض تعهد دولت به فراهم کردن شرایط بهبودی روانی و بازپیوند اجتماعی کودکان مطابق مواد ۱۹ و ۳۹ پیماننامه حقوق کودک محسوب میشود.
کودکان دارای تجربه پیشین زندانی شدن والدین
(نقض مواد ۱۹ و ۳۹ پیماننامه حقوق کودک)
کودکانی که پیشتر نیز تجربه زندانی شدن والدین را داشتهاند در معرض خطر بیشتری در برابر آسیب روانی مجدد قرار دارند.
دختر ۶ ساله واحد خالدیان و پسران ۷ و ۱۲ ساله زاهد خالدیان، سال گذشته نیز بازداشت پدران خود را تجربه کرده بودند[7]. همچنین دختر خبات امیری زمانی که چهار ساله بود، یک سال زندانی شدن پدرش را تجربه کرده است[8].
مؤسسه کویپی نسبت به این موضوع ابراز نگرانی میکند که این کودکان پس از تجربههای پیشین بازداشت والدین خود، به خدمات روانشناختی مبتنی بر رویکردهای تروما-اگاه دسترسی نداشتهاند و همین امر خطر آسیبهای مجدد را افزایش میدهد.
توصیهها
کمیته حقوق کودک سازمان ملل پیشتر در «روز بحث عمومی درباره کودکان دارای والدین زندانی» (۸ مهر ۱۳۹۰ – ۳۰ سپتامبر ۲۰۱۱) به این موضوع پرداخته است. با توجه به موارد مستند در این گزارش، مؤسسه کویپی اقدامات زیر را توصیه میکند:
۱. تدوین دستورالعملهای بازداشت سازگار با حقوق کودک
نهادهای انتظامی و امنیتی باید پروتکلهای الزامآور و سازگار با حقوق کودک را در موارد بازداشت والدین اجرا کنند. بازداشتها باید بدون استفاده از زور بیش از حد، یورشهای شبانه در حضور کودکان، تخریب اموال یا ایجاد ارعاب انجام شود. کودکانی که هنگام بازداشت حضور دارند باید فورا از حمایتهای روانی-اجتماعی برخوردار شوند.
۲. ارزیابی اجباری مصلحت عالیه کودک
پیش از بازداشت هر دو مراقب اصلی کودک، مقامات باید ارزیابی فردی از مصلحت عالیه کودک انجام دهند. از بازداشت همزمان والدین در مواردی که کودک بدون مراقبت باقی میماند باید اجتناب شود. دادگاهها نیز باید در تمام مراحل دادرسی وضعیت وابستگی کودکان را مد نظر قرار دهند.
۳. حق دسترسی به اطلاعات و حفظ ارتباط
کودکان باید بهطور سریع و متناسب با سن خود از محل نگهداری و وضعیت حقوقی والدینشان مطلع شوند. همچنین باید امکان تماس و ملاقات منظم و سازگار با نیازهای کودک فراهم شود. درخواست اطلاعات درباره وضعیت والدین نباید خانوادهها را در معرض خطر یا تلافیجویی قرار دهد.
۴. استفاده از مجازاتهای جایگزین
قضات باید در مورد والدینی که مراقب اصلی کودک هستند، تا حد امکان از مجازاتهای غیرحبسی یا جایگزین استفاده کنند. بازداشت موقت چنین والدینی باید تنها بهعنوان آخرین راهکار مورد استفاده قرار گیرد.
۵. دسترسی به حمایتهای روانی مبتنی بر رویکرد تروما-آگاه
دولت باید خدمات روانی و اجتماعی در دسترس، محرمانه و مبتنی بر حقوق کودک برای کودکان دارای والدین زندانی فراهم کند. متخصصان باید آموزشهای تخصصی درباره آسیبهای روانی، انگ اجتماعی و آثار زندانی شدن والدین دریافت کنند. این خدمات باید بدون تبعیض و با شفافیت ارائه شوند.
۶. جلوگیری از آسیب روانی مجدد
برای کودکانی که پیشتر نیز تجربه زندانی شدن والدین را داشتهاند باید حمایت ویژه در نظر گرفته شود. پایش بلندمدت و ارائه خدمات حمایتی مستمر برای این کودکان ضروری است.
۷. جمعآوری دادهها و شفافیت
دولت باید دادههای تفکیکشده درباره کودکانی که تحت تأثیر بازداشت والدین قرار گرفتهاند منتشر کند. همچنین باید امکان نظارت مستقل برای ارزیابی رعایت استانداردهای پیماننامه حقوق کودک فراهم شود.
[1] هرانا، ۲۲ بهمن ۱۴۰۴، https://www.hra-news.org/2026/hranews/a-58014/.
[2] ائتلاف جهانی کودکان دارای والد زندانی، آمار جهانی کودکان دارای والد زندانی، ۲۰۱۹، https://inccip.org/statistics/asia-estimate-data/
[3] هرانا، ۱۹ بهمن ۱۴۰۴، https://www.hra-news.org/2026/hranews/a-eac96923/
[4] هرانا، ۵ بهمن ۱۴۰۴، https://www.hra-news.org/2025/hranews/a-52894/
[5] ههنگاو، ۱۱ بهمن ۱۴۰۴، https://hengaw.net/fa/news/2026/01/article-230
[6] کردپا، ۲۷ دی ۱۴۰۴، https://kurdpa.net/fa/news/2026/01/68
[7] هرانا، ۱ اسفند ۱۴۰۳، https://www.hra-news.org/2025/hranews/a-53403/
[8] جمعیت حقوق بشر کردستان، ۱۹ آبان ۱۳۹۶، https://shorturl.at/F2QYk
این گزارش، در بهمن ۱۴۰۴ برای گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران، مای ساتو، ارسال شده و در پاراگراف ۳۳ گزارش مورخ ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ به جلسه ۶۱ مجمع عمومی سازمان ملل، بازتاب پیدا کرده است.